Ο παραλογισμός του πολέμου: ένα αρχαίο δαιμόνιο με σύγχρονο προσωπείο
«Πόθεν πόλεμοι καὶ πόθεν μάχαι ἐν ὑμῖν;» ρωτά ο άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος και απαντά ο ίδιος με αφοπλιστική διαύγεια: «οὐκ ἐντεῦθεν, ἐκ τῶν ἡδονῶν ὑμῶν τῶν στρατευομένων ἐν τοῖς μέλεσιν ὑμῶν;» (Ιακ. 4, 1). Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα το ερώτημα παραμένει ανοιχτό σαν πληγή και η απάντηση εξίσου επίκαιρη. Ο πόλεμος δεν γεννιέται στα επιτελεία και στα υπουργεία. Γεννιέται στην καρδιά του ανθρώπου, εκεί όπου η πλεονεξία, η φιλαυτία και η δίψα της κυριαρχίας στήνουν το εργαστήριό τους. Τα πεδία των μαχών είναι απλώς ο τελευταίος σταθμός μιας πορείας που άρχισε από έναν λογισμό.
Και όμως ποτέ ίσως άλλοτε ο παραλογισμός του πολέμου δεν φάνηκε τόσο γυμνός όσο στις ημέρες μας. Ζούμε στην εποχή που ο άνθρωπος χαρτογράφησε το ανθρώπινο γονιδίωμα, φωτογράφισε τις εσχατιές του σύμπαντος και συνέδεσε την οικουμένη με ένα αόρατο δίκτυο στιγμιαίας επικοινωνίας. Και ο ίδιος αυτός άνθρωπος, ο τόσο σοφός, σκάβει χαρακώματα όπως οι πρόγονοί του πριν από έναν αιώνα, ισοπεδώνει πόλεις που χρειάστηκαν γενεές για να χτιστούν και ξοδεύει σε μηχανές θανάτου ποσά που θα αρκούσαν να χορτάσουν κάθε πεινασμένο παιδί της γης. Αυτό δεν είναι απλώς αμαρτία. Είναι παραφροσύνη. Είναι, κατά τον αββά Ισαάκ τον Σύρο, η σκότωση του νου που ακολουθεί τη σκότωση της καρδιάς (πρβλ. Ἰσαὰκ τοῦ Σύρου, Ἀσκητικοὶ Λόγοι).
Ο σύγχρονος πόλεμος έχει μάλιστα ένα χαρακτηριστικό που τον καθιστά ακόμη πιο δαιμονικό: την απόσταση. Ο αρχαίος πολεμιστής έβλεπε τουλάχιστον το πρόσωπο εκείνου που σκότωνε και έφερε στο σώμα και στην ψυχή του το βάρος της πράξης του. Ο σημερινός χειριστής ενός μη επανδρωμένου αεροσκάφους πατά ένα κουμπί σε μια οθόνη, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, και ύστερα πηγαίνει στο σπίτι του να δειπνήσει. Ο θάνατος έγινε τηλεργασία. Το πρόσωπο του άλλου, αυτό το πρόσωπο που είναι πλασμένο «κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ» (Γεν. 1, 27), χάθηκε πίσω από συντεταγμένες και στόχους. Όταν όμως χάνεται το πρόσωπο, χάνεται και η αίσθηση του εγκλήματος. Και όταν χάνεται η αίσθηση του εγκλήματος, ο πόλεμος γίνεται διαχειρίσιμη επιχείρηση, λογιστική πράξη, δελτίο ειδήσεων ανάμεσα στα αθλητικά και στον καιρό.
Προσέξτε και τη γλώσσα, γιατί η γλώσσα προδίδει την ψυχή. Δεν λέμε πια σκοτωμένα παιδιά αλλά παράπλευρες απώλειες. Δεν λέμε εισβολή αλλά ειδική επιχείρηση. Δεν λέμε εμπόριο θανάτου αλλά αμυντική βιομηχανία. Ο πατέρας του ψεύδους, όπως ονομάζει ο Κύριος τον διάβολο (Ιω. 8, 44), δεν χρειάζεται πλέον να κρύβεται. Του αρκεί να μεταφράζει. Και εμείς, βομβαρδισμένοι από εικόνες φρίκης που εναλλάσσονται με διαφημίσεις, κινδυνεύουμε από το φοβερότερο σύμπτωμα, τη συνήθεια. Η καρδιά που συνηθίζει το αίμα του αδελφού της έχει ήδη πεθάνει, έστω κι αν το σώμα περπατά.
Και πού είναι το κέρδος; Εδώ ο παραλογισμός γίνεται εκτυφλωτικός. Ρωτήστε την ιστορία ποιος πόλεμος έδωσε ποτέ αυτό που υποσχέθηκε. Οι νικητές κληρονομούν ερείπια και μίση που σιγοκαίνε για γενεές, ενώ οι ηττημένοι σπέρνουν την εκδίκηση στα παιδιά τους. Ο Μέγας Βασίλειος, νομοθετώντας με σπάνια ποιμαντική ευαισθησία, όριζε ότι ακόμη και εκείνοι που πολέμησαν σε άμυνα καλόν είναι να απέχουν για ένα διάστημα από τη θεία Κοινωνία (Κανών ΙΓ΄ Μεγάλου Βασιλείου), όχι για να τιμωρηθούν, αλλά για να μη θεωρηθεί ποτέ ο φόνος, έστω και ο λεγόμενος αναγκαίος, πράγμα φυσικό και αθώο. Η Εκκλησία ουδέποτε αγίασε τον πόλεμο. Αγίασε μόνον όσους μέσα στη φωτιά του κράτησαν την αγάπη. Γιατί το Ευαγγέλιο δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν» (Ματθ. 5, 44). Δεν είπε ο Κύριος να ανεχθούμε τους εχθρούς μας ούτε να διαπραγματευθούμε μαζί τους. Είπε να τους αγαπήσουμε. Λόγος σκληρός; Ασφαλώς. Αλλά μόνον αυτός ο σκληρός λόγος έσπασε ποτέ πραγματικά τον κύκλο του αίματος.
Κάποιοι θα πουν ότι αυτά είναι ωραία για τα κηρύγματα, αλλά ο κόσμος είναι αλλιώς φτιαγμένος. Ιδού όμως το μέγα ψεύδος. Ο κόσμος δεν είναι αλλιώς φτιαγμένος. Ο κόσμος έγινε αλλιώς από τις δικές μας πτώσεις. Ο Θεός «θάνατον οὐκ ἐποίησεν» (Σοφ. Σολ. 1, 13) και πολύ περισσότερο δεν εποίησε τον οργανωμένο, βιομηχανοποιημένο και επιδοτούμενο θάνατο που λέγεται πόλεμος. Όταν ονομάζουμε τον πόλεμο αναπόφευκτο δεν κάνουμε ρεαλισμό. Κάνουμε θεολογία της απελπισίας, αρνούμαστε δηλαδή ότι ο άνθρωπος μπορεί να μετανοήσει. Και αυτή η άρνηση είναι η μόνη πραγματική βλασφημία.
Τι μας μένει λοιπόν, εμάς τους μικρούς, που δεν υπογράφουμε συνθήκες ούτε κινούμε στρατεύματα; Μας μένει το ουσιωδέστερο. Πρώτον, η νήψη, δηλαδή να μη δεχόμαστε αμάσητη την προπαγάνδα του μίσους, από όπου κι αν προέρχεται, και να θυμόμαστε ότι πίσω από κάθε εχθρό που μας σερβίρουν οι οθόνες κρύβεται μια μάνα που περιμένει και ένα παιδί που φοβάται. Δεύτερον, η ειρήνευση της δικής μας καρδιάς. «Ἀπόκτησε εἰρήνη μέσα σου καὶ χιλιάδες γύρω σου θὰ σωθοῦν», δίδασκε ο όσιος Σεραφείμ του Σάρωφ. Ο μεγάλος πόλεμος δεν θα αποτραπεί στα διπλωματικά σαλόνια αν πρώτα δεν αποτραπεί ο καθημερινός πόλεμος στα σπίτια μας, στις ενορίες μας και στα σχόλιά μας στο διαδίκτυο, όπου συχνά κατασπαράσσουμε αλλήλους (πρβλ. Γαλ. 5, 15) με ζήλο που θα ζήλευε κάθε στρατηγός. Και τρίτον, η προσευχή, όχι ως φυγή από την ευθύνη, αλλά ως η βαθύτερη μορφή αντίστασης. «Ὑπὲρ τῆς εἰρήνης τοῦ σύμπαντος κόσμου» δέεται η Εκκλησία σε κάθε θεία Λειτουργία, είκοσι αιώνες τώρα, πεισματικά, ενάντια σε κάθε στατιστική.
Ο πόλεμος είναι παράλογος γιατί είναι στη ρίζα του αδελφοκτονία, και κάθε αδελφοκτονία είναι αυτοκτονία. Από τον Κάιν και εξής (Γεν. 4, 8) όποιος σηκώνει χέρι στον αδελφό του σηκώνει χέρι στην ίδια του την ανθρωπότητα, γιατί ο πλησίον δεν είναι ο ξένος. Είναι το άλλο μισό του εαυτού μας, κατά τη μυστική ενότητα του ανθρωπίνου γένους που ομολογούν οι Πατέρες. Γι᾿ αυτό και κανείς πόλεμος δεν έχει νικητή. Το αίμα του Άβελ λερώνει και τα δύο χέρια.
Μέσα σε αυτόν τον κόσμο που τρίζει, η Εκκλησία δεν έχει να προσφέρει ούτε στρατηγικές ούτε αναλύσεις. Έχει να προσφέρει έναν Εσταυρωμένο που, ενώ μπορούσε να καλέσει «πλείους ἢ δώδεκα λεγεῶνας ἀγγέλων» (Ματθ. 26, 53), προτίμησε να απλώσει τα χέρια Του στο ξύλο και να συγχωρήσει: «Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς» (Λουκ. 23, 34). Αυτή είναι η μόνη υπερδύναμη που νίκησε ποτέ οριστικά, η δύναμη της αγάπης που φτάνει ως το τέλος (πρβλ. Ιω. 13, 1). Όσο οι ισχυροί της γης δεν το καταλαβαίνουν, θα μετρούν νίκες πάνω σε τάφους. Όσοι όμως το καταλάβουν, έστω λίγοι, έστω ανώνυμοι, αυτοί θα είναι οι πραγματικοί ειρηνοποιοί, «ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κληθήσονται» (Ματθ. 5, 9).
π. Ειρηναίος Παρασκευόπουλος
